• viber icon

Rogatica kroz istoriju

Rogatica se nalazi u južnom djelu istočne Bosne. Smještena je u kotlini duž lijeve i desne obale rijeke Rakitnice i leži na nadmorskoj visini od 525 metara. Njenu kotlinu sa sjeverozapada zatvara brdo Ljun, a s istoka i jugoistoka redom brda Crven, Tmor i Zasada. Rogatica je središte sliva rijeke Rakitnice a u širem smislu i srednjeg toka rijeke Prače. S istoka Rogatici gravitira područje koje se prostore do rijeke Žepe i rijeke Drine na Slapu, dok se prema sjeverozapadu njena gravitaciona zona prostire do Han Stjenica i velike visoravni Glasinac.

Rogatičku kotlinu presjeca rijeka Rakitnica, čiji se izvor nalazi na visini od 800 m ispod Stupnog dola. istočno od sela Rakitnice ona prima potok Bereg, a u samom gradu ona prima dva potoka Toplik i Gračanicu.

Ovaj kraj je pretežno srednje planinski. Od čitave površine rogatičke opštine, koja zaprema 66,437 ha, 20% zemljišta otpada na visinu od 500 m, dok je 80% planinsko zemljište s visinom između 800 i 1900 m. Planine su na istočnoj, jugozapadnoj i sjevernoj strani a među njima su najveće Devetak 1 417, Sjemeć, Tmor, Bokšanica 1 254 i dr.

Na ovom prostoru, u dolini rijeke Prače, nalaze se i poznate pećine: Mračna pećina i Govještica.

Susjedne opštine Rogatici su: Goražde,  Rudo, Višegrad, Srebrenica, Vlasenica, Han Pijesak, Sokolac i Pale.

Rogatica po svom položaju pripada širem području Glasinca. Zahvaljujući arheološkim istraživanjima koja su obavljena i kod Rogatice (Osovo, Gučevo, Plješivica, Zagorica, Rusanović, Planje, Brezije) zna se da je na tlu Glasinca u predistorijsko doba postojala civilizacija čije se viševjekovno postojanje završava oko 300.g.p.n.e. Nosilac te civilizacije bilo je veliko ilirsko pleme – Autarijati.

U istoriji je taj period poznat pod imenom Glasinačka kultura. Zbog postojanja velikog broja gradina i gromila (kod Rogatice je arhelog Franc Fiala istražio 146), zna se da je u doba Ilira Glasinac bio gusto naseljen. Broj stanovnika prije 2300 godina bio je približno jednak broju stanovnika iz sedamdesetih godina dvadesetog vijeka. Glasinačka kultura je nestala dolaskom Kelta, koji su prodrlu u Bosnu u četvrtom vijeku prije nove ere. Sa dolaskom Kelta izvršena je na Glasincu prva poznata smjena stanovništva.

Značajno rimsko naselje urbanog karaktera nalazilo se u Rogatici. Sve što se o tom gradu zna poznato je po arheološkim i epigrafskim ostacima iz same Rogatice i njene okoline. Na parcelama zvanim Mazlulovine otkopan je betonski zid, a u blizini je bila I „grčka crkva“. Rimskog građevinskog materijala nalazilo se po cijelom gradu, od mahale Toplik do bolnice. Uz potok Toplik vodio je rimski put, a nađeno je dosta epigrafskih nadgrobnih i votivnih spomenika. Iz njih se zaključuje da su gradom upravljali vojni veterani dovedeni iz raznih krajeva carstva i da je romanizacija išla veoma sporo.

Rogatica se spominje u pisanim dokumentima početkom 15. vijeka, a krajem 15. vijeka, umjesto imena Rogatica bilježi se ime Čelebi Pazar. To ime je Rogatica dobio po Mehmedu Čelebiji sinu Isa-begovom. Čelebi na turskom znači “gospodski - plemenit".

U toku austrougarske vladavine, počev od 1878. godine, mijenja se struktura stanovništva u Rogatici. Prvo se doseljava nekoliko jevrejskih porodica i trgovaca drugih nacionalnosti, austrougarskih oficira i činovnika, a s okolnih sela u čaršiju se naseljavaju Srbi.

U pregledu mjesta i statistici stanovništva u Bosni i Hercegovini objavljenom na njemačkom jeziku 1880. godine, predstavljeni su rezultati prvog popisa, koji je Austro-Ugarska monarhija organizirala i među kojim nalazimo sljedeće podatke: Rogatica 1879. ima 1.831 stanovnika, 444 kuće i 471 stan.

Vjerska struktura stanovništva je izgledala ovako:

Muslimani 1.693 ili 92,46 %

Pravoslavci 131 ili 7,16 %

Jevreji 6 lil 0,32 

Katolici 1 ili 0,06 %

Rogatica se, kao urbano naselje, tada nalazila na 28. mjestu u Bosni.

Sa austrougarskom upravom u ovaj kraj, kao i u cijelu Bosnu prodire i evropska kultura. Ona se najprije očituje u uvođenju latinčnog pisma u javnom prometu, u odlasku sve većeg broja mladih ljudi na školovanje u razne evropske sveučilišne centre. Tako se među prvim bosanskim muslimanima koji su stekli visoko evropsko obrazovanje bili i Rogatičani.

Među njima je svakako najpoznatiji ljekar dr. Avdibeg Bukvica. Od 1883. godine u Rogatici radi prvi civilni doktor.

U tom periodu sagrađeni su mnogi objekti. Tako su vojne jedinice 1879. god. izvršile potpunu rekonstrukciju puta Sarajevo-Rogatica-Višegrad u dužini 148 km. Odmah iza toga izgrađen je put Rogatica-Goražde 26 km. Na Borikama je 1895. god. osnovana ergela za uzgoj konja i to bosansko-brdske i arapske pasmine. Tokom 1905/1906. izgrađen je moderni vodovod u dužini od 4 km. Iz strateških razloga izgrađena je i istočno-bosanska pruga koja je dobrim djelom prolazila kroz područje tadašnjeg rogatičkog sreza. U 1906. godini izgrađen je i put do Mesica u dužini od 9 km. Iza 1908. godine izgrađena je i gradska kanalizacija. U krugu vojnih baraka na ulazu u grad izgrađena je dvospratna zgrada vojne kasarne.

1900. godine, u Rogatici niče prva pilana za preradu drveta, Bećir-age Čapljića. U Kovanju, nadomak Rogatice, počinje s radom ciglana Nur-bega Brankovića.

Agrarnom reformom 1920. godine Kraljevina SHS, a kasnije Jugoslavija mijenja strukturu vlasništva razvlaščujući muslimane i uvodeći u posjed srpsko stanovništvo.

Zemljište oduzeto od veleposjednika-begova trebalo je pravedno dodjeliti svim bezemljašima, a među njima je bilo i muslimana. To kraljevina SHS nije učinila, nego je svu oduzetu zemlju dodjelila isključivo srpskom stanovništvu.

Od 1919. pa do 1949. godine Rogatički srez se prostirao na 1.465,25 km2 i obuhvatao je područja sadašnjih opština Rogatica i Sokolac, te djelove opština Han Pijesak (Podžeplje), Višegradske opštine (Međeđa), Goraždanske opštine (Ustiprača) i Paljanske opštine (Hrenovica i Prača).

1919. godine u Kukavicama kod Rogatice otpočela je eksploatacija ugljenokopa, a naročito to dolazi do izražaja od 1923. god. U 1928. god. napravljena je i žičara koja je ugalj direktno transportovala na željezničku stanicu u Mesiće.

U Rogatici je građanska škola otvorena 1926. god., a mreža osnovnih škola se proširuje.

Raspad Kraljevine Jugoslavije, Rogatica je dočekala kao srednje razvijena bosanska varoš s dosta trgovina, zanatskih i ugostiteljskih objekata, nekoliko industriskih objekata i građanskom školom.

Na području Rogatice su se u Drugom svjetskom ratu vodile žestoke borbe, a lokalno stanovništvo je pretrpjelo velike gubitke.

Jedno od glavnih obilježja Rogatice je spomenik kralju Petru I.

Nevjerovatni svjedok istorije naroda rogatičkog kraja, koju je dijelio s njim: podizan, rušen, potkopavan, skrnavljen, skrivan, potiskivan u zaborav, ponovo podizan. Spomenik na Sjeversku kralju Petru Prvom, velikom oslobodiocu i ujedinitelju, završen je i otkriven 9. 7. 1925. godine, na Pantelijevdan. Inicijativu za izgradnju spomenika, na zahtjev stanovništva, pokrenuo je tadašnji načelnik Rogatičkog sreza M. K. Nikolić.

Uklesana su imena pokretača i utemeljivača akcije izgradnje spomenika: Anka Nebesni, Sofren Jovanović, Manojlo Kojić, Marko i Radovan Radović, Jovan Cvijetić, kao i imena pojedinih dobrotvora: Anton Nebesni, žandarmerijski narednik, Aćim Veljović, Hans Kavak, Novica Veljović, Marko Stanar, Milan Radojičić, Mile Planojević, Milovan Rajak, Muhamed-beg Sutjeska, Edhem Šehović.

Mnogi su, u prolazu, zastajali na koji tren kraj spomenika da pozdrave svoga vladara, kome su bili lojalni. Živjelo se onim skromnim, ali sporim tempom života, koji je današnjem čovjeku teško zamisliv.

Po naređenju ustaške vlasti od 11. 7. 1941. godine sakupljeni su mještani i naređeno im je da ruše spomenik. Dijelovi rastavljenog spomenika razbacani su po livadi i okolnim plotovima, a dio postolja nepopravljivo oštećen. Uprkos svemu, kamena kruna ostala je dobrim dijelom sačuvana u dvorištu Mila Mitrovića, koji je na odbačenu krunu strpao je sijeno. Nastavio je da to čini godinama i zaštitio kameni simbol monarhije od sigurnog propadanja.

Godine 1991., na inicijativu Srpske demokratske stranke prikupljeni su sačuvani dijelovi i spomenik rekonstruisan. Prije nego što je posao završen, došlo je do ratnih sukoba u Bosni i Hercegovini, pa je završetak radova prolongiran za bolja vremena. Po završetku otadžbinskog rata, ponovo na inicijativu SDS-a, pristupilo se obnovi spomenka: rekonstruisan je lik kralja Petra, postavljena kamena kruna i spomenik je ponovo otkriven 9. avgusta 1998. godine.

Spomenik je nešto kraći od prvobitnog, za dio postolja koji je trajno uništen. Svi ostali dijelovi autentični su i svojim ožiljcima svjedoče o burnim, minulim vremenima.

U poslednjih nekoliko godina bilo je dosta nebrige, pa je spomenik ponovo bio zarastao u šiblje, a metalna ograda je bila propala i djelimično srušena. 2014. i 2015. godine Opština Rogatica je vratila sjaj ovom spomeniku, tako što je izvršila popločavanje mermerom prostora oko spomenika, postavljanje nove metalna ograde i obnovljanje slova na samom spomeniku, pa je spomenik zablistao svom svojom ljepotom i na meti je mnogih posjetilaca.

Izvor: katera.news/slavicnet.com

Ознаке: историја Рогатица